De franciscaanse spiritualiteit is genderoverstijgend
Veel sterker dan nu was er in de middeleeuwen sprake van genderongelijkheid. De samenleving en de kerk waren patriarchaal. Vrouwen waren uitgesloten van politieke macht en speelden een kleine rol in het openbare leven. Juridisch gezien was de vrouw vaak handelingsonbekwaam. Ze stond onder voogdij van haar vader, echtgenoot of broer. Vrouwen uit de adel werden vaak uitgehuwelijkt als politiek instrument.
De kerk legde de vrouw een tweeslachtige rol op. Enerzijds was er de verering van de maagd Maria, anderzijds werd de vrouw gezien als zwak, instabiel, en als de verleidster (Eva) die de zondeval had veroorzaakt. Binnen de relatief beperkte marges die vrouwen werden gelaten, konden zij in de adellijke, stedelijke en religieuze wereld en op het platteland echter soms hun eigen weg vinden, hoe smal deze in onze ogen ook is geweest.
Clara
Het leven van Clara van Assisi speelde zich af in deze middeleeuwse wereld waarin een vrouw als zij amper meetelde. Haar leven is een perfecte illustratie van de moeilijkheden die een vrouw in de patriarchale middeleeuwse maatschappij ondervond, als ze haar eigen weg wilde gaan. Want dat was wat zij, Clara di Favarone, wilde. Ze had gezien hoe Franciscus zich losmaakte van zijn familie en de geijkte verwachtingspatronen, om frank en vrij ‘de voetsporen van de Heer Jezus Christus’ te gaan volgen. Ze had het gezien en wilde dat ook. Daarop glipte ze op een nacht door het dodenpoortje in haar ouderlijk huis om zich bij Franciscus te voegen.
Haar adellijke familieleden, de mannen althans, waren furieus. Want zij wilden haar uithuwelijken om een band te smeden met een andere adellijke familie. Ze gingen op weg om haar terug te halen, maar die poging strandde. Clara was vastbesloten. Ze had haar haar al laten afscheren en er was haar al kerkasiel verleend.
Bevoogding
Maar hoe kon een per definitie zwakke, instabiele vrouw nu net zo leven als de broeders? Dat ging toch niet! Want leven ‘volgens het evangelie’ klinkt mooi. Maar dat leven was in de praktijk hard, vol gebrek, en voor een vrouw nog gevaarlijker dan voor een man. Zo dacht men erover in kerk en maatschappij. Daarom schrijft Clara in haar Testament, als ze terugblikt op hoe ze met haar evangelische leven begon:
De Zoon van God is voor ons de weg geworden, de weg die onze zeer zalige vader Franciscus, zijn ware minnaar en navolger, ons door woord en voorbeeld heeft getoond en geleerd. (…) De zalige Franciscus lette erop dat wij wel broos en zwak waren naar het lichaam, maar dat wij toch geen enkele ontbering, armoede, arbeid, verdrukking of onbeduidendheid, noch verachting van de wereld afwezen, maar die juist zeer aantrekkelijk achtten. (TestClar 5 en 27)
De gedachte dat vrouwen zwak en broos waren, was in de middeleeuwen algemeen en onuitroeibaar. Het was een grondgedachte waar de heersende genderongelijkheid op was gefundeerd. Clara heeft haar hele leven tegen die grondgedachte op moeten boksen. Zoals ze ook tegen het heersende patriarchale denken en doen van de kerkleiders op heeft moeten boksen. In het kerkelijke milieu uitte die grondgedachte zich in het feit dat die kerkleiders als mannen maar al te graag voor Clara en haar zusters wilden opkomen. Clara stond bij de kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders al gauw in hoog aanzien. Kardinaal Hugolinus noemde haar in een brief bijvoorbeeld ‘zeer geliefde zuster in Christus en de moeder van mijn heil’. Hun liefde en bewondering voor Clara leidde er echter toe dat zij haar klooster vanuit de beste bedoelingen alsmaar goederen en bezittingen wilden schenken. Ze wilden goede voogden zijn voor Clara en haar zusters.
Om aan die ongewenste bevoogding een halt toe te roepen, vroeg Clara de paus telkens opnieuw om een vreemd en uniek kerkelijk privilege: het Privilege van de Armoede. Want dat had ze nodig om paal en perk te stellen aan de vele vormen van patriarchale machtsuitoefening en mannelijke bevoogding.
Met hetzelfde doel voor ogen heeft Clara een leven lang gestreden voor de goedkeuring van een door haarzelf opgestelde Regel. Een goedkeuring die pas binnenkwam toen ze al op haar sterfbed lag.
Moeder Franciscus
De grote inspiratiebron voor Clara, Franciscus, was een talentvolle charismatische persoonlijkheid. Een kunstenmaker die vaak theatraal gedrag vertoonde, bijvoorbeeld toen hij zich ten overstaan van heel Assisi en zijn vader van al zijn kleren ontdeed. Hij was een dichter; de ‘heraut van de Grote Koning’, en de dienaar en troubadour van ‘Vrouwe Armoede’.
Franciscus, die gaandeweg beschikte over heel veel mensenkennis, vervulde daarnaast de rol van therapeut die de kronkels in het denken en doen van zichzelf en anderen feilloos wist aan te wijzen. Zo wees hij een minister terecht die van zijn leiderstaak ontheven wilde worden, omdat de broeders zo moeilijk deden. ‘Dit moet je liever zijn dan een kluizenarij’, zei Franciscus: ‘Geen enkele lastige broeder mag bij u weggaan zonder dat hij in uw ogen barmhartigheid heeft gezien.’
Als een echte pastor ontving Franciscus zijn eerste broeders en nam hij ook Clara op in zijn broederschap.
Maar hoeveel hoedanigheden en rollen hij ook belichaamde en vervulde, Franciscus zag zichzelf toch vooral als moeder. Dat laat hij uitdrukkelijk zien in zijn eigenhandig geschreven briefje, gericht aan broeder Leo.
Je zou kunnen zeggen dat de franciscaanse spiritualiteit een tegenwicht bood tegen het overheersend mannelijke en patriarchale karakter van de (middeleeuwse) maatschappij.
Het gaat in die spiritualiteit niet om macht uitoefenen, en rijkdom, kennis en status vergaren. Franciscus erkende maar één vader: de Vader in de hemel. En hij beoefende een dienstvaardige levensstijl, waarin wederzijdse zorg, het elkaar in broosheid dragen, en het ledigen van elkaars noden centraal staan. Clara volgde Franciscus na op ‘de weg van eenvoud, nederigheid en armoede’ (TestClar 56). Al moest zij die weg ‘in de beslotenheid’ van een met muren omgeven kloosterterrein afleggen, omdat het veel te gevaarlijk en ‘not done’ was dat zij als vrouw vrij door de wereld trok.
Waarbij zij, omdat het nu eenmaal niet anders kon in een door genderongelijkheid gekleurde samenleving, maar één mannelijke persoon als vader en voogd accepteerde, en dat was Franciscus:
En tot liefdevolle zorg voor ons bewogen, nam hij voor zichzelf en voor zijn orde ten opzichte van ons de verplichting op zich voor ons zoals voor zijn broeders altijd nauwgezette zorg te hebben en bijzonder bekommerd te zijn. En zo zijn wij volgens de wil van God en van onze zeer zalige vader Franciscus naar de kerk van San Damiano gegaan om daar te verblijven. (TestClar 29-30)
In San Damiano gedroeg Clara zich nooit als een autoritaire abdis. Zij waste eigenhandig de voeten van de zusters die terugkwamen van een taak buiten de muren van het klooster. Net als Franciscus wilde zij ‘als een moeder’ zijn voor haar zusters.
Elke franciscaanse mens, man of vrouw, is geroepen tot deze genderoverstijgende rol van het moederschap. Liefdevolle zorg voor al wat leeft staat centraal in de franciscaanse spiritualiteit.