impression image impression image

‘De middeleeuwer leefde langer.’ Dat was de stelling van psychiater en theoloog dr. Manfred Lütz tijdens een bijeenkomst in 2009 van West-Europese franciscanen in Zuid-Duitsland. Hoezo leefde die middeleeuwer langer? Onze levensverwachting is toch veel beter! Nee, zei dr. Lütz, de middeleeuwer had zijn aardse leven, plús het eeuwige leven…

Ik maak het niet meer mee

Zijn stelling schoot me weer te binnen, toen ik in de Volkskrant het pleidooi las van Marjolijn van Heemstra om liefde op te vatten voor de diepere tijdlagen waarin we leven. ‘Het is tijd om zo ver uit te zoomen dat we de eeuwen weer gaan zien’ (Volkskrant, Zaterdag en Opinie, 17 juli 2021). Ik vond het een verrassend en verfrissend pleidooi. Het breekt ons tijdsperspectief open tot ver voorbij de biografische ruimte die we nu kunnen overzien. Met al die grote vraagstukken waarmee we in onze tijd te maken krijgen, spijt het me dat ik aan mijn laatste levensfase toe ben. Ik ben 77 jaar en zal het niet meemaken of de CO2-reductie waar we als Europa naar moeten streven ook echt in 2050 gelukt is. En of daarmee de opwarming van de aarde inderdaad werd beperkt. En of de ecologische systemen niet uit de bocht zijn geschoten in een niet meer te stuiten ontwikkeling. En of er dan nog wel te leven valt op deze planeet voor onze kinderen en kindskinderen.

 

impression image impression image

Kan een ander tijdperspectief ons helpen om de omslag te maken naar een duurzaam leven? Als gelovigen hebben we vaak wel al een besef van een andere dimensie van ons bestaan: de ontwikkeling van het Godsrijk. ‘Het is al begonnen, zie je het niet?’ De eerste christenen leefden in de verwachting dat de eindtijd nabij was. Dat zij de wederkomst van de Heer aan den lijve nog mee zouden maken. Ze hebben op hun neus gekeken en moesten omschakelen naar een andere visie: de verhoopte toekomst lag veel verder weg in de tijd én zou nu toch al aan het werk zijn. Dat moet een geweldige impact gehad hebben op hun leven. Je kon niet meer gaan zitten wachten op het aangekondigde heil, maar je moest aan de slag. Je leven weer oppakken, maar nu inclusief het besef van een zich geleidelijk ontwikkelende eindtijd.

impression image impression image

Tijdlagen

Zo’n tour de force wordt nu ook van ons gevraagd. Willen we onze invloed op de natuurlijke processen van het leven op aarde beperken en bijsturen, dan zullen we in heel lange termijnen moeten gaan denken én daarnaar nú gaan handelen. Het schema van de tijdlagen dat Van Heemstra aanhaalt vond ik wel verhelderend.

Het is van de Amerikaane toekomstdenker Stewart Brand. De bovenste laag is de laag van de mode (Fashion), van de waan van de dag met zijn snelle veranderingen. Hierin steken we doorgaans onze meeste energie. Daaronder zit de op middellange termijn gerichte laag van de handel (Commerce). Dan krijg je het tijdsperspectief van het bestuur (Governance) dat – als het goed is – op de langere termijn is gericht. De twee onderste lagen zijn die van de cultuur en van de natuur. Dat zijn de lijnen die we in de gaten zouden moeten houden als we in het hier en nu verantwoord en duurzaam willen handelen.

 

impression image impression image

Contemplatie

Paus Franciscus vraagt in zijn groene encycliek Laudato si' om een contemplatieve houding. Voor mij betekent dit dat hij ons aanmoedigt om ons los te maken van de korte termijn. Om als perspectief voor ons handelen te kiezen van de lange lijnen van de ontwikkelingen in de natuur en de cultuur. Vanuit religieus perspectief geformuleerd: de lange lijnen van de liefde die langzaam, langzaam baan breekt in ons leven. Dan zijn we niet alleen ‘een kind van onze tijd’, maar – wat boud gezegd – ook een kind van de eeuwigheid; een tijdsperspectief dat ons losmaakt van de modes van onze tijd en ons ten diepste verbindt met de generaties die na ons komen. Dan hebben wij mee leren ademen met de grote golfbewegingen in de natuur. Zo’n visie kan ons bevrijden van ons korte-termijndenken en ons optillen tot wat astrofysicus Jacob Haqq-Misra het 'deep altruism' noemt. Hij definieert dat als 'het onzelfzuchtig nastreven van het welzijn van anderen in de verre toekomst', waarbij 'deep' verwijst naar een termijn van duizend jaar of meer (in hetzelfde Volkskrantartikel).

Leefde de middeleeuwer langer? Wij hebben in ieder geval voeling gekregen voor en met de lange tijdslijnen waarin de ontwikkelingen in de natuur en in het Godsrijk zich voordoen. En daarmee hebben we misschien ook voeling gekregen met onze eeuwigheid.